Stichting WEBB

Meer over het omgaan met tegenslagen

 

Aanvullingen bij hoofdstuk 7 van 'De begeleiding van hoogbegaafde kinderen'

 

Frank de Mink

 

Hieronder volgen twee brede strategieŽn waarmee ouders hun kinderen kunnen leren omgaan met gevoelens: verhalen vertellen en reageren op nare gebeurtenissen. Daarna volgen drie valkuilen in onze reacties op emoties van onze kinderen en vervolgens vier manieren om kinderen te leren hun gevoelens met ons te delen.

 

In 'De begeleiding van hoogbegaafde kinderen' komen de volgende onderwerpen aan de orde:

  • drie vormen van depressie;

  • lopen hoogbegaafde kinderen meer risico?

  • (te) hoge normen, vervreemding, existentiŽle vragen;

  • argumenteren helpt niet, actief luisteren wel;

  • neem zelfmoordgedachten serieus;

  • ook ouders kunnen depressief worden;

In deze aanvullingen worden de volgende suggesties besproken:

 

      1. Vertel uw kind positieve modelverhalen (3 - 10 jaar)

      2. Leer uw kind om te gaan met emotionele reacties op nare gebeurtenissen

      3. Het alternatief: bewustwording van emotionele reacties

      4. Leer uw kind optimistisch te denken

Top

 

1. Vertel uw kind positieve modelverhalen (3 - 10 jaar)

 

Als uw kind iets naars heeft meegemaakt, ergens bang voor is, geplaagd wordt, voor het eerst bij anderen gaat slapen, gaat verhuizen, kortom met nieuwe situaties en emoties te maken krijgt, kunnen verhalen het helpen om zelf strategieŽn te bedenken voor het omgaan met die situatie. Die verhalen moeten enigszins anders zijn zodat uw advies er niet te dik bovenop ligt, maar wel herkenbaar voor uw kind. Verhalen zijn voor kinderen vanaf drie jaar belangrijk om te leren over gedragingen en gevoelens. Ouders hoeven zich niet te beperken tot voorlezen uit bestaande boeken, maar kunnen passend bij de situatie en de ervaringen van hun kind een verhaal bedenken dat over een dier gaat, of over een ander kind met een andere naam dat ergens anders woont, en dat iets heeft meegemaakt dat een klein beetje lijkt op wat het kind meemaakte. U bedenkt als ouder in het verhaal een geschikte oplossing, een manier om het probleem aan te pakken. Beter nog is het om uw kind te vragen het verhaal na de inleiding samen met u af te maken. Probeer een vriendelijke sfeer te scheppen en kies een tijdstip waarop uw kind niet kan worden afgeleid. Het verhaal moet niet te lang of te kort zijn. Vertel het enthousiast en beeldend. Het is belangrijk dat u oogcontact hebt met uw kind. Moedig uw kind aan u te onderbreken voor vragen en opmerkingen. Zorg ervoor dat de situatie zo ontspannen mogelijk is. Jonge kinderen kunt u vragen dicht tegen u aan te komen zitten. U kunt aan de toon laten horen dat het verhaal bijna afgelopen is. Na afloop kunt u met uw kind ook een ander mogelijk einde van het verhaal bedenken, zodat u het stimuleert om de gedachten op een rijtje te zetten. "Wat zou de hoofdpersoon nog meer hebben kunnen doen om het probleem op te lossen?" Op deze wijze kunnen kinderen zichzelf veel betere adviezen geven dan op andere manieren. In elke bibliotheek staan boeken over angst, naar de dokter gaan, naar een ziekenhuis gaan, over pesten, over ziek zijn van een ouder of grootouder, over bang zijn voor spoken, over echtscheiding, over verhuizen, over doodgaan, over vechten. Die kunnen als uitgangspunt dienen voor een zelfbedacht verhaal.

Top

 

2. Leer uw kind om te gaan met emotionele reacties op nare gebeurtenissen

 

De wens van veel ouders van hoogbegaafde kinderen is dat hun kinderen gevoelens met hen delen, maar zoals hierboven opgemerkt: we zijn ons niet altijd bewust van onze eigen reacties op de gevoelens van onze kinderen. Daarom gaan we hier kort in op reacties die het uiten van gevoelens belemmeren dan wel bevorderen.
Verschillende soorten reacties kunnen het uiten van gevoelens belemmeren. We hebben de belangrijkste samengevat in de onderstaande drie 'valkuilen bij het omgaan met emoties': loze geruststellingen, minachtende reacties en dominante reacties. Elk van deze reacties kan goed bedoeld zijn, maar heeft niet het effect wat we er van hopen: dat onze kinderen meer en beter over hun emoties gaan praten.
We gaan uit van een situatie waarin uw kind met een nare gebeurtenis is geconfronteerd en aan u daarover iets vertelt. Hoe reageert u dan? Het gaat hieronder niet om uw bedoeling, maar om het effect van uw reactie. Na de valkuilen volgen aanwijzingen die ons kind helpen om over de brug te komen met emoties.

 

2.1. Valkuil 1: Loze geruststellingen

De meest voorkomende valkuil is het kind geruststellen. Dit is een zeer begrijpelijke reactie, die voortkomt uit medegevoel. De bedoeling is het gevoel van het kind bij te sturen. Maar zo werkt gevoel niet. Een geruststelling als eerste reactie op het verhaal van uw kind gaat voorbij aan de emoties achter het verhaal. Na zo'n geruststelling volgt vaak een verzuchting van uw kind: het voelt zich niet begrepen en trekt zich terug. Daarom werkt dit soort reacties meestal averechts. Een paar voorbeelden:
  'Het komt vast wel goed, alles zal op zijn pootjes terechtkomen, je komt er wel overheen.'
  'Denk positief, kijk niet alleen naar de negatieve punten!'
  'Er is zoveel waarvoor je dankbaar, blij of tevreden zou moeten zijn.'
  'Het valt wel mee, je zult zien dat het niet zo erg is als je nu denkt.'
  'Het had erger kunnen zijn.'
  'Kop op - laten we iets anders gaan doen, zodat je er niet meer aan hoeft te denken.'

 

Beter is het om in te gaan op de emoties, en pas als die wat geluwd zijn samen een plan te maken voor nieuwe initiatieven die een betere afloop mogelijk maken. Vraag door naar de situatie en de emoties die uw kind daarin voelde en help uw kind die emoties te benoemen. De emoties worden vanzelf minder als u er aandacht aan besteedt, u zich niet mee laat slepen en u uw kind de gelegenheid geeft onder woorden te brengen wat er aan de hand is. Zo helpt u uw kind er afstand van te nemen. Conclusies zoals die in de bovenstaande voorbeelden kan uw kind beter zelf trekken als het terugkijkt op de emotionele periode. Als u begint met een geruststelling, hoe goed bedoeld ook, dan zal het kind in het vervolg niet snel met zulke emoties bij u komen.

 

2.2. Valkuil 2: Minachtende reacties

Reacties waarmee hetgeen een kind vertelt direct wordt geÔnterpreteerd, weerlegd en/of tegengesproken, kunnen door kinderen als minachtend worden ervaren. De ouder neemt hiermee een positie in alsof hij of zij beter weet wat er in het kind omgaat dan het kind zelf. Natuurlijk zal een kind zich na zo'n reactie niet meer blootgeven! Hier volgen voorbeelden:'
  'Zo moet je dat niet zien.
  'Vroeger dacht ik daar ook zo over.'
  'Volgens mij ben je niet (... verdrietig, teleurgesteld ...), maar (... jaloers, kwaad ...).'
  'Volgens mij wil je dat helemaal niet, dat meen je niet, als je dat doet zul je er spijt van krijgen.'
  'Ik weet hoe jij je voelt.

 

Het is belangrijk dat uw kind leert zijn gevoelens zelf onder woorden te brengen en te hanteren. U kunt hem daarbij helpen door zijn gevoelens te accepteren en hem er vrij over te laten spreken. Probeer een veilige atmosfeer te scheppen en moedig hem aan door actief te luisteren. Natuurlijk hoeven gevoelens niet logisch en/of redelijk te zijn! Ze zijn er, dat is onmiskenbaar en ze mogen er zijn. Gevoelens zijn niet goed of slecht, ze zijn er gewoon.

 

2.3. Valkuil 3: Dominante reacties

Voor het uiten van gevoelens willen kinderen iemand die naast hen komt staan, die meevoelt, niet iemand die snel oplossingen aandraagt. Wanneer u als reactie op de wanhopige vraag van uw kind "Wat moet ik dan doen?" een advies geeft, zal dat niet werken. U krijgt meestal na elk advies te horen: "Dat werkt toch niet in mijn geval". Dat gebeurt zelfs als u de beste adviezen geeft die u kunt bedenken en precies die, welke uw kind nodig heeft. De weerstand van uw kind wordt niet veroorzaakt door wat u zegt, maar doordat u zich als het ware boven hem verheft. Door te adviseren hoort het kind dat het een advies nodig heeft, en "dus iets niet goed heeft gedaan". Uw goede bedoelingen worden daarmee tenietgedaan. Enkele voorbeelden van dominante reacties:
  'Als ik jou was, volgens mij zou je het volgende moeten doen: ....'
  'Wat ik vroeger altijd deed is dit:.'
  'Je moet je er niets van aantrekken.'

 

Ook reacties die geen betrekking hebben op wat uw kind heeft gezegd zijn in feite dominante reacties. Voorbeelden hiervan zijn: van onderwerp veranderen in plaats van antwoord geven, en: uw kind beschuldigen als reactie op een beschuldiging door uw kind.

Top

 

3. Het alternatief: bewustwording van emotionele reacties

 

Mensen die in staat zijn om met verdrietige perioden in hun leven om te gaan doen dat als volgt: De eerste stap is het besef dat er een begin van een probleem is. Dat begin kan een situatie zijn die de bezorgdheid of het depressieve gevoel oproept. Om te beseffen hoe dat gaat moet de betrokkene zich bewust zijn van de op zo'n moment elkaar snel opvolgende gedachten en gevoelens en van de lichamelijke gewaarwordingen die daarbij passen. Door oefening kunnen mensen die leren onderscheiden en de neerwaartse spiraal leren doorbreken. Daarvoor zijn ontspanningstechnieken ontwikkeld die kunnen worden geoefend op momenten dat het nog niet zo nodig is. Die technieken alleen zijn echter niet voldoende. De opkomende zorgelijke gedachten moeten ook actief worden bestreden en uitgedaagd. De vooronderstellingen die daaraan ten grondslag liggen moeten worden uitgedaagd:
  'Is het waarschijnlijk dat zal gebeuren waarvoor je bang bent?'
  'Is er geen andere keuze mogelijk dan datgene wat je gedachten beheerst?'
  'Zijn er andere manieren om je gedachten op een ander spoor te brengen?'
  'Helpt het om die zorgwekkende gedachten steeds opnieuw de revue te laten passeren?'

 

Het is belangrijk dat u deze 'tegengedachten' op een uitnodigende manier bespreekt, zonder de negatieve gedachten te versterken. Als uw kinderen regelmatig erg pessimistisch zijn of zich grote zorgen maken, dan zou u hen in een goed ogenblik kunnen vragen eens na te gaan hoe ze zo'n stemming teweegbrengen. Vraag of ze een 'recept' willen maken voor iemand die dat nog nooit heeft meegemaakt, zo realistisch mogelijk. Vraag uw kind om dat recept op te schrijven. Dat heeft als gevolg dat uw kind zich bewust wordt van de gedachten die het zelf oproept en in stand houdt. Daardoor kan het leren die gedachten stop te zetten in een vroeg stadium.

Top

 

4. Leer uw kind optimistisch te denken

 

Optimisme is te omschrijven als een positieve manier van in het leven staan en met vertrouwen de toekomst tegemoet treden. Het is zeer behulpzaam bij het verwerken van nare gebeurtenissen. Een optimistische houding heeft een aangetoond positief effect op de gezondheid en de levensverwachting. Dit wondermedicijn is weliswaar niet op bestelling leverbaar, het kan wel worden aangeleerd. Seligman heeft daarvoor de volgende suggesties (uit: Optimisme kun je leren):

 

Denk goed na over kritiek

Denk goed na over kritiek die u aan uw kinderen geeft. Er zijn 'goede' en 'foute' manieren om kritiek te uiten. Welke u gebruikt kan in sterke mate bepalen of uw kind optimistisch of pessimistisch wordt. De eerste regel is dat u accuraat moet zijn: overdreven afkeuring veroorzaakt schaamte en schuldgevoelens die sterker zijn dan nodig is om verandering teweeg te brengen in het gedrag van uw kind. Maar wanneer u helemaal geen afkeuring zou uiten, dan doet dit afbreuk aan het verantwoordelijkheidsgevoel van uw kind en dan zal het niet de wens krijgen zich anders te gaan gedragen.
Ten tweede moet u de reden van uw kritiek optimistisch laten klinken: leg de problemen op een realistische manier uit en geef duidelijk aan dat ze een specifieke oorzaak hebben, waar iets aan te doen is.

 

Gebruik uzelf als voorbeeld

Uw kinderen zullen uw gedrag als voorbeeld nemen, ze zullen uw goede en slechte kanten in zich opnemen. Als u pessimistisch bent, is de kans groot dat ook uw kinderen pessimistisch zullen worden. Dus, als u wilt dat ze profijt hebben van een optimistische denkwijze, moet u uw eigen denkwijze veranderen. Dat is niet eenvoudig, maar het wordt minder moeilijk als u inziet dat het om een gewoonte gaat en daarom als zodanig behandeld moet worden. Wanneer u oefent om negatieve gedachten om te zetten in positieve gedachten, kunt u daarbij de volgende vragen gebruiken:
•   Wat is de negatieve bewering? In welke zin is daarin de situatie verdraaid weergegeven
     (specifiek versus algemeen, toewijzing van de schuld, het probleem bestempelen als ramp)?
•   Wat zou een positieve formulering kunnen zijn voor dezelfde situatie?

 

Die vragen kunt u ook gebruiken voor kinderen vanaf ongeveer tien jaar om hen te leren hun problemen meer realistisch te evalueren.

 

Gedachtenpingpong (voor acht jaar en ouder)

Gedachtenpingpong is een spelletje waarbij optimistische gedachten worden ingezet tegen pessimistische. Het is bedacht om uw kinderen en uzelf bewust te maken van 'automatische' negatieve gedachten. Het spel moet door minstens drie personen gespeeld worden: een aangever, een optimist en een pessimist. U kunt gewoon meespelen. De jongste speler begint: hij vertelt in het kort een probleem waarmee hij te kampen heeft. De pessimist reageert vervolgens met een kort negatief of pessimistisch commentaar. Daarna geeft de optimist een positief of optimistisch commentaar, dat echter wel realistisch moet zijn. Het mag ook niet zo maar een aanmoediging bevatten, maar wel een bewering waarmee het probleem door enige inspanning misschien is te verminderen. Dat positieve commentaar wordt genoteerd. Daarna geeft de pessimist een ander negatief commentaar, waarop de optimist weer reageert. De aangever van het probleem is rechter en beoordeelt of de optimistische commentaren nauwkeurig en realistisch zijn. Elke ronde duurt vijf minuten. Er kunnen meer negatieve en positieve commentaren gegeven worden.
Daarna neemt een ander de rol van aangever over. De overige twee zijn weer 'engeltje' en 'duiveltje'. Bij grotere groepen kan er een wedstrijd van worden gemaakt: in drietallen wordt een kwartier doorgegaan, voor elke deelnemer een ronde, om daarin dertig positieve commentaren op papier te verzamelen. Het team dat als eerste de verwachte dertig positieve commentaren heeft 'wint.'

vorige   overzicht   volgende